BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI TERAİLERİN KLİNİK UYGULAMALARI MODÜL:4 OBSESİF KOMPÜLSİF BOZUKLUK
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), kişinin istem dışı, tekrarlayıcı ve rahatsız edici düşüncelere (obsesyonlar) sahip olması ve bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı hafifletmek amacıyla yineleyici davranışlar (kompülsiyonlar) sergilemesi ile karakterize edilen bir ruh sağlığı durumudur. Bu düşünce ve davranış döngüsü, kişinin günlük yaşam işlevselliğini, sosyal ilişkilerini ve mesleki performansını önemli ölçüde etkileyebilir.
Değerlendirme Ve Tanı OKB ( Saplantı-Zorlantı Bozukluğu )
Kişinin günlük yaşamında öznel sıkıntıya yol açan, işlevselliğini kısıtlayan obsesyon ve/veya kompülsiyonlar bu soruna yol açar. Obsesyonlar, kişinin kontrol edemediği şeklinde aklına sürekli zorla gelen düşünce, fikir ve görüntülerdir. Bunlar kişi tarafından uygunsuz algılanır ve onda sıkıntı ve kaygı yaratır ( örneğin kirlenme, birine zarar verme, bir şeyi yaptığına emin olamama vb. ). Kompülsiyonlar, obsesyonların yarattığı sıkıntı ve kaygıyı azaltmak için ya da katı kurallarla(ritüel) bağlı kişinin giriştiği açık ve örtülü davranışlardır.
Ritüel Nedir?
Ritüeller belirli kurallar dahilinde düzenlenmiş bir davranış setidir. Sadece tekrarlayıcı olması onu ritüel haline getirmez. Ritüellerin törensel bir niteliği, kuralları, öncelikleri vardır. Örneğin, yemekten sonra kahve içilecek ise kahve gelir ve beyaz bir örtünün üzerine konur, sağ tarafında küçük bir çay kaşığı olur, şekeri içine konmadan yapılır, sol tarafına mutlaka şeker konu, kahve bir kez karıştırıldıktan sonra şeker konur vs. bu bir ritüeldir. Günlük hayattaki ritüellere en güzel örnek namaz kılmaktır. OKB'de ise ritüeller, obsesyonun yarattığı "tehlike" algısını savuşturmak için yapılan, mantıksal bağlantısı zayıf olsa da kişiye geçici bir rahatlama sağlayan eylemlerdir.
OKB'nin Yaygın Türleri ve Belirtileri
OKB, kişiden kişiye farklılık gösteren geniş bir semptom yelpazesine sahiptir. En sık karşılaşılan alt tipler şunlardır:
- Temizlik ve Yıkanma: Kişinin mikrop kapma veya kirlenme korkusuyla sürekli ellerini yıkaması, duş alması veya çevreyi temizlemesi.
- Kontrol Etme: Kapı, ocak, pencere gibi nesnelerin kapalı olup olmadığını defalarca kontrol etme ihtiyacı. Bu durum genellikle bir felaketi önleme (yangın, hırsızlık) düşüncesiyle ilişkilidir.
- Simetri ve Düzen: Eşyaların belirli bir sırada, simetrik veya "tam olması gerektiği gibi" durması gerektiğine dair yoğun bir ihtiyaç.
- Zarar Verme Düşünceleri: Kendisine veya sevdiklerine zarar vereceğine dair istenmeyen, saldırgan düşünceler ve bu düşünceleri nötralize etmek için yapılan zihinsel ritüeller.
Tedavi Süreci ve Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
OKB tedavisinde en etkili yöntemlerden biri Bilişsel Davranışçı Terapi'dir (BDT). BDT, kişinin obsesif düşüncelerine yüklediği anlamı değiştirmeyi ve kaçınma davranışlarını azaltmayı hedefler. Tedavinin temel bileşeni "Maruz Bırakma ve Tepki Önleme" (ERP) tekniğidir. Bu teknikte, kişi kontrollü bir şekilde korktuğu durumla (örneğin kirli bir nesneye dokunmak) yüzleştirilir ve ardından kompülsiyonu (ellerini yıkamak) yapması engellenir. Zamanla, kompülsiyon yapmadan da kaygının kendiliğinden azaldığı (alışma/habituation) görülür.
Nüks Önleme
Yoğun terapinin ardından hemen tedaviyi kesmemek için aralıklı seanslar yapmak nüksü önleyebilir. Bu seansların içeriği E/RP olmak zorunda değildir. Destekleyici yaklaşımlar ve stresle başa çıkma becerileri gibi BDT teknikleri uygulanabilir.
Obsesif bir düşüncenin ortaya çıkmasının nüks olmadığı danışana açıklanmalı. Önemli olan bu düşüncenin kontrolden çıkmaması, ritüeller ile etkisizleştirmeye çalışmaması, kaçınmaması. Kişinin tedavideki kazanımları sürdürmek için egzersizlere devam etmesi lazım. OKB’de tamamen iyileşmiş olmak yerine kontrol altına alınan bir sorun olarak bakmak kişinin yeri geldiğinde doğru davranışları göstermesi için önem taşır. Unutmayın, düşünceler sadece zihinsel olaylardır ve gerçekliği yansıtmak zorunda değildirler.